Bomen in de schijnwerpers tijdens Open Monumentendag

Tijdens Open Monumentendag staat men over het algemeen stil bij historische gebouwen, maar er zijn ook monumentale bomen die het waard zijn om te behouden en te koesteren. Caroline Elfferich en Paul van Winden vertelden hierover op zaterdag 12 september tijdens een presentatie in de RK-kerk aan de Oostlaan.

Begin dit jaar hebben Caroline en Paul een bomenwandeling samengesteld. Deze route begint in het Oude Dorp en voert wandelaars via de Kerkweg, Stationsstraat en Julianalaan weer terug naar het beginpunt. Onderweg worden 23 bijzondere bomen uitgebreid toegelicht.

Paul van Winden (voorzitter van het Historisch Genootschap Oud-Pijnacker) vertelde dat een kennis de route onlangs had gelopen en hem vertelde dat hij nu heel anders naar de bomen kijkt. “En dat is exact de bedoeling van de wandeling”, aldus Van Winden. “Aandacht voor de bomen waar je gebruikelijk onderdoor loopt, maar zelden echt naar kijkt. Bomen veranderen in de loop van het jaar voortdurend en maken soms deel uit van een historisch ensemble.”

Als voorbeelden noemde hij de boerderij ‘Acht is meer dan 1000’ aan de Kerkweg, waar enorme lindebomen en een paardenkastanje in de voortuin staan. Ook de grote populieren bij het station zijn levende monumenten, net als de fraaie magnolia in de Julianalaan die in het voorjaar uitbundig bloeit.

‘En ja, bomen zijn soms ook lastig’, gaf Van Winden toe. ‘Er vallen bladeren of vruchtjes uit, en autobezitters vinden vooral de luizenpoep die als een plakkerig laagje op hun auto valt een verschrikking. Maar bomen zijn bovenal geweldig; ze hebben een grote, positieve invloed op de beleving van de omgeving. Een straat zonder bomen is koud, leeg en doods. Staan er wel bomen, dan is de sfeer direct prettiger, warmer en menselijker.’

Hij haalde tot slot een mooie wijsheid van zijn vader aan: “Mijn vader zei altijd al dat de schaduw van een boom veel prettiger is dan die van een zonnescherm of een parasol. De luchtvochtigheid is beter en het is onder een boom simpelweg minder warm.” 

Door de klimaatopwarming worden bomen steeds belangrijker voor beschaduwde fiets- en wandelroutes, het leefbaar houden van hittepleinen en het zoveel mogelijk afvangen van CO2. 

Van Winden eindigde zijn deel van de lezing met een dringende oproep om zuinig te zijn op grote, volwassen bomen: “Twintig of dertig jonge bomen kunnen het verlies van één grote boom simpelweg niet op korte termijn compenseren!”

De oudste bomen van Pijnacker
Hierna nam Caroline Elfferich (voorzitter van de vereniging voor Natuur en Milieubescherming Pijnacker), het stokje over. Zij zoomde in op de bomen rondom de RK-kerk, die tot de oudste van Pijnacker behoren. Vooral de circa 120 jaar oude bruine beuken (ook wel bekend als rode beuken) zien er imposant uit. Ze lijken het momenteel wel moeilijk te hebben; want hun kronen zijn niet zo dicht bebladerd als zou moeten bij een gezonde beuk. Oorspronkelijk groeiden er drie bruine beuken bij de kerk, maar in 2025 is er eentje geveld die was aangetast door een reuzenzwam. De twee overgebleven beuken kregen hierdoor meer zonlicht op de stam en daar kunnen ze niet goed tegen. Het is ook mogelijk dat de wortels van de beuken te weinig water of zuurstof krijgen in de grond.

Elfferich legde uit dat bruine beuken bijna altijd geënte bomen zijn. Men heeft een takje van een bruine beuk op een even dikke, gewone beukenzaailing geplaatst, waarvan men de top heeft verwijderd. De bovenstam groeit vast op de onderstam en zo ontstaat er een geënte boom. Op deze manier kun je een boom snel vermeerderen met behoud van bijzondere, gewenste eigenschappen. Bij één van de beuken rond de kerk is de entplek goed te zien: de onderste meter van de stam is dun, waarna de stam een verdikking heeft boven de entplek.
Heel bijzonder, maar zelden als zodanig herkend, zijn de knotessen aan de kant van het Helmhuis. Hoewel er een paar jongere essen tussen staan, zijn de meeste exemplaren maar liefst zo’n 120 jaar oud. Van oudsher werden de taaie takken van de es voor talloze doeleinden gebruikt, zoals voor manden, bezemstelen, hekken en beschoeiingen. Na het snoeien blijven altijd een paar takken staan: de zogeheten ‘spaartelgen’.

Rondleiding in de praktijk
Na de lezing nam de enthousiaste Elfferich de aanwezigen mee naar buiten om de bomen in de praktijk te bekijken. Naast de kerk staan twee esdoorns, één met bont en één met geel blad. Ook deze bomen hebben het zwaar. De bonte esdoorn is dit voorjaar stevig ingekort. Elders op het terrein staat nog een andere bonte esdoorn die er nog wel goed uitziet. Er staat ook een gewone esdoorn achter de kerk en een esdoornheg.

Aan de achterzijde van de kerk staat ook een enorme paardenkastanje. Elfferich legde ter plekke uit hoe je het verschil herkent met de tamme kastanje (die de bekende eetbare, gepofte kastanjes levert). De tamme kastanje heeft een bolster die lijkt op een egeltje met heel scherpe punten, en bevat vaak meerdere puntige vruchten die aan één kant wat platter zijn. De gewone paardenkastanje heeft een minder stekelige bolster met daarin meestal slechts één grote, ronde vrucht.

De leerzame lezing en de aansluitende rondleiding gaven de aanwezigen een nieuwe blik op de oude bomen in Pijnacker. Het zijn imposante en bijzondere levende monumenten die alle aandacht verdienen. Het was dan ook volkomen terecht dat de monumentale bomen ook aandacht kregen tijdens Open Monumentendag; niet alleen historische gebouwen, maar ook grote bomen verdienen onze bewondering en bescherming.