Lezing door Femke Deen over leading ladies van de Lage Landen

Op 23 januari 2025 vond in Pijnacker een inspirerende lezing plaats, georganiseerd door het Historisch Genootschap Oud-Pijnacker (HGOP). Historica en schrijfster Femke Deen nam het publiek mee op een fascinerende reis door de geschiedenis van de Lage Landen aan de hand van haar boek Moeder des Vaderlands. Met een scherpe blik, uitgebreide kennis en een vleugje humor bracht Deen de vergeten vrouwen van de Lage Landen tot leven en wierp zij licht op een onderbelicht aspect van onze geschiedenis: vrouwen van adel die, ondanks de patriarchale structuren van hun tijd, een cruciale rol speelden in politiek, diplomatie en cultuur.

Door: Marianne van den Heuvel

De avond begon met een confronterende observatie van Deen: “Vrouwen vormen de helft van de wereldbevolking, maar zijn nauwelijks terug te vinden in onze geschiedenisboeken.” Slechts 30% van de historische verhalen besteedt aandacht aan vrouwen, terwijl zij vaak een essentiële rol speelden in de vorming van staten en vorstendommen. Deen legde uit dat dit te maken heeft met een historisch narratief dat door mannen werd geschreven, waarin vrouwelijke bijdragen vaak werden genegeerd of ondergesneeuwd.

Volgens Deen is het tijd voor een herwaardering van de rol van vrouwen in de geschiedenis. “Vrouwen waren veel meer dan passieve toeschouwers. Ze waren actieve deelnemers aan de vorming van staten, het smeden van allianties en zelfs aan militaire acties, ook al hoorden zij bescheiden, vroom en nederig te zijn” benadrukte ze.

Machtige vrouwen
In haar boek belicht Deen het leven en werk van 19 vrouwen van adel die via erfopvolging, huwelijksallianties en politieke slimheid grote invloed uitoefenden. Een van de meest in het oog springende voorbeelden is Margaretha van Male, die vijf graafschappen en het hertogdom Brabant erfde. Samen met haar echtgenoot Jan Zonder Vrees vormde zij volgens Deen een middeleeuws ‘powerkoppel’. Ondanks de vrouwonvriendelijke maatschappelijke opvattingen van haar tijd wist Margaretha zich een stevige positie te verwerven dankzij haar strategische inzichten en haar vermogen om te navigeren in de complexe dynastieke politiek van haar tijd.

Een ander opvallend voorbeeld was Albertine Agnes van Oranje, een voorouder van het huidige Nederlandse koningshuis. In het rampjaar 1672, toen Nederland werd aangevallen door vier buitenlandse legers, mobiliseerde zij burgers in Friesland, organiseerde verdedigingswerken en wist de provincie te behoeden voor een invasie. Volgens Deen gebruikte Albertine deze chaotische periode als kans om haar positie te versterken en boven de partijen te staan als verbindende factor.

Diplomatie en strijd
De lezing benadrukte dat vrouwen niet alleen achter de schermen invloedrijk waren, maar ook actief deelnamen aan de politiek en diplomatie. Een sprekend voorbeeld is Louise de Coligny, de vierde vrouw van Willem van Oranje. Na de moord op Willem bleef Louise niet aan de zijlijn staan. Ze bouwde een uitgebreid diplomatiek netwerk op vanuit Zeeland en wist steun te organiseren van haar contacten in Engeland en Frankrijk. Haar strategische huwelijken voor haar tien (stief)kinderen maakten haar een meester in huwelijkspolitiek. Louise’s invloed was cruciaal voor de verankering van het protestantisme in Europa.

“Als ik een man was geweest, had ik duizend veldslagen gedaan,” schreef Louise ooit in een brief. Dit citaat illustreert volgens Deen hoe vrouwen hun invloed vaak moesten uitoefenen via diplomatie en correspondentie in plaats van met wapengeweld.

Cultuurdragers
Naast politieke en diplomatieke macht waren vrouwen vaak ook de drijvende krachten achter kunst en cultuur. Margaretha van Oostenrijk, landvoogdes over de Habsburgse Nederlanden, is hier een prachtig voorbeeld van. Haar hof in Mechelen groeide uit tot een centrum van kunst en wetenschap. Margaretha’s patronage ging verder dan liefdadigheid; ze gebruikte kunst en literatuur als politieke propaganda. De schilderijen, liedboeken en andere kunstwerken die zij liet vervaardigen, vierden en versterkten de successen van haar dynastie.

Volgens Deen is Margaretha van Oostenrijk een uitstekend voorbeeld van hoe vrouwen cultuur gebruikten om politieke stabiliteit te uitten. Haar strategische inzet via kunst versterkte haar politieke invloed.

Een nieuwe blik
Historisch onderzoek heeft zich lange tijd gericht op mannelijke leiders, maar Deen laat zien dat het tijd is voor een nieuw narratief. Haar boek en lezing herdefiniëren de vaderlandse geschiedenis door de spotlight te richten op vrouwelijke machthebbers. Dit is niet alleen een correctie op een scheefgegroeid beeld, maar ook een inspiratiebron voor toekomstige generaties. De vergeten vrouwen van de Lage Landen krijgen eindelijk de erkenning die ze verdienen. “De verhalen van vrouwen zoals Margaretha van Male, Albertine Agnes en Margaretha van Oostenrijk tonen aan dat zij geen passieve slachtoffers waren, maar krachtige actoren die hun situatie naar hun hand wisten te zetten,” aldus Deen.

Impact van de lezing
De lezing van Deen werd met groot enthousiasme ontvangen. Het publiek was zichtbaar geraakt door de verhalen van de vrouwen die zij belichtte. Veel aanwezigen spraken hun waardering uit voor de manier waarop Deen complexe historische feiten toegankelijk maakte en een nieuw perspectief bood op onze vaderlandse geschiedenis. “Het is inspirerend om te zien hoe deze vrouwen hun macht uitoefenden in een wereld die hen tegenwerkte,” aldus een van de bezoekers.

Meer informatie
Voor iedereen die meer wil leren over de invloed van vrouwen in de Lage Landen, biedt het boek Moeder des Vaderlands een schat aan informatie. Het boek duikt dieper in op de levens van 19 vrouwen die, ondanks de beperkingen van hun tijd, de loop van de geschiedenis wisten te beïnvloeden. Het is een eerbetoon aan de vergeten heldinnen die een blijvende indruk achterlieten op de Lage Landen. Op de website https://stadhoudersvrouwen.wordpress.com vind je uitgebreide informatie over de vrouwen die onze geschiedenis hebben gevormd. Hier zijn talloze brieven van hen gepubliceerd waarin zij hun diplomatieke vaardigheden lieten zien.

Een nieuw boek in de maak
Femke Deen werkt momenteel aan een nieuw boek over Charlotte de Bourbon, dat naar verwachting in 2026 zal verschijnen. Charlotte, de derde vrouw van Willem van Oranje, speelde een belangrijke rol in de vroege jaren van de Nederlandse geschiedenis.

Volgende lezing
De volgende lezing die georganiseerd wordt door HGOP vindt plaats op 24 februari 2025 en staat in het teken van de Graven in Holland en de ontginningen. Sprekers zijn Tim de Ridder en Teunis Klapwijk Deze avond belooft opnieuw een inspirerende duik in de geschiedenis te worden, waarin vernieuwende perspectieven centraal staan.

Locatie en tijd
De lezing vindt plaats in De Acker, Park Berkenoord 2 in Pijnacker. De inloop start om 19.30 uur en de avond duurt tot 22.00 uur. Meer informatie: hgop-pijnacker.nl.