Pijnacker uit de klei getrokken: een dorp dat blijft groeien

Pijnacker – Tijdens de avond van 28 mei stond de geschiedenis van de woningbouw in Pijnacker en Delfgauw centraal. De lezing werd georganiseerd door de leden van het Historisch Informatiepunt Pijnacker (HIP), onderdeel van het Historisch Genootschap Oud Pijnacker (HGOP) en werd gegeven door Annette Theeuwsen. Onder de titel Pijnacker uit de klei getrokken werd een boeiende reis gemaakt door ruim duizend jaar bewoningsgeschiedenis. De avond vormde tevens de opening van de gelijknamige tentoonstelling bij Historisch Informatiepunt Pijnacker in Bibliotheek Oostland.

Door Marianne van den Heuvel

Van moeras naar dorp
Hoewel de titel anders doet vermoeden, werd tijdens de presentatie direct een belangrijke nuance aangebracht. Pijnacker is niet volledig uit klei getrokken. Juist de afwisseling tussen kleigrond en veengebied heeft de ontwikkeling van het dorp eeuwenlang bepaald.

Aan het begin van onze jaartelling bestond een groot deel van Midden-Holland uit moerasgebied met plassen, stroompjes en uitgestrekte veenvelden. Het landschap leek meer op de huidige Biesbosch dan op het dorp dat wij nu kennen. Vanaf de negende eeuw begonnen bewoners het gebied te ontginnen. Bomen werden gerooid, sloten werden gegraven en landbouwgrond ontstond. Boerderijen werden bij voorkeur gebouwd op hogere kleiruggen, omdat deze steviger en minder gevoelig voor overstromingen waren.

Archeologische vondsten wijzen erop dat het gebied van het huidige oude dorp al in de twaalfde eeuw werd bewoond. De eerste bekende kaart waarop Pijnacker staat afgebeeld dateert uit 1576. Het dorp bestond toen uit enkele woningen langs de huidige Oostlaan, Westlaan, Noordweg en Kerkweg.

Rond 1630 zorgden molens ervoor dat grote delen van het gebied droog kwamen te liggen. Hierdoor werd landbouw beter mogelijk en groeide het aantal bewoners. Waar vroeger slechts enkele honderden mensen woonden, telde Pijnacker in de achttiende eeuw al ongeveer 1.200 inwoners.

Tot ver in de negentiende eeuw bleef de bebouwing beperkt tot linten langs wegen en watergangen. Op kaarten uit 1830 is goed te zien hoe compact het dorp toen nog was. Grote delen van het huidige Pijnacker en Delfgauw bestonden uit landbouwgrond en veenweiden.

De grote groei na de oorlog
Na de Tweede Wereldoorlog veranderde alles. De woningnood nam sterk toe en het inwonertal groeide snel. In 1916 werd Woningbouwvereniging Pijnacker opgericht. De eerste woningen volgden kort daarna aan de Emmastraat en de Van Brachtstraat.

In de jaren vijftig en zestig groeide het dorp steeds verder. Noord werd ontwikkeld, nieuwe woonstraten verschenen en voor het eerst werd gekozen voor hoogbouw. Flats aan onder andere de Ligustrumlaan, Hortensialaan en Meidoornlaan markeerden een nieuwe fase in de geschiedenis van Pijnacker.

In 1959 bereikte het dorp de grens van 10.000 inwoners. Niet veel later volgden grote uitbreidingen zoals de Lage Noord, Prinsenhof en Koningshof. Wat destijds als de laatste uitbreidingsmogelijkheid werd gezien, bleek achteraf slechts een tussenstation.

In 1977 telde Pijnacker al ongeveer 16.000 inwoners. Nieuwe bouwlocaties werden voortdurend gezocht. Begin jaren tachtig kwam de blik te liggen op het gebied achter het spoor richting Berkel en Rodenrijs. Daar ontstond uiteindelijk Klapwijk, een wijk die uitgroeide tot een van de grootste uitbreidingsprojecten van de gemeente.

Delfgauw groeit mee
Ook Delfgauw veranderde. Lange tijd bleef het dorp relatief klein, maar vanaf de jaren negentig volgden er grote ontwikkelingen. Emerald, Vrijenban en later andere uitbreidingen zorgden ervoor dat ook Delfgauw sterk groeide.

Opvallend tijdens de avond was hoeveel veranderingen zichtbaar werden op historische foto’s. Waar vroeger kassen stonden, bevinden zich nu woonwijken. Waar ooit veen werd afgegraven of boerderijen stonden, verrijzen tegenwoordig appartementen en eengezinswoningen.

Nieuwe wijken, nieuwe verhalen
Projecten als Tolhek, Keijzershof, Ackerswoude, Tuindershof en Wijck laten zien hoe snel het landschap de afgelopen decennia is veranderd. Ook infrastructurele projecten, zoals de aanleg van de N470, kregen aandacht. Daarbij kwam het bijzondere verhaal van de eendenkooi voorbij, waardoor de weg nog altijd een opvallende bocht maakt.

Ook de nieuwste woonwijken laten zien dat Pijnacker blijft veranderen. Waar eerst tuinbouwgrond, kassen of open polderland lagen, ontstaan nu buurten met appartementen, hofjes, eengezinswoningen en groene woonstraten. De wijk Wijck bij metrohalte Pijnacker Zuid is daarvan een recent voorbeeld, net als de verdere ontwikkeling van Tuindershof en de laatste bouwprojecten rond Keijzershof.

Opvallend is dat veel wijknamen in Pijnacker eindigen op “hof”: Koningshof, Wilgenhof, Keijzershof, Ackershof en Tuindershof. Waarom juist deze uitgang zo vaak terugkomt, is niet bekend. Mogelijk verwijst het naar een besloten woonomgeving of een historische benaming, maar zekerheid daarover ontbreekt. Wie hier meer over weet, mag zich zeker melden bij HGOP of HIP. Dat is precies hoe lokale geschiedenis levend blijft: door vragen te stellen, herinneringen te delen en samen puzzelstukjes aan te vullen.

Woningnood van alle tijden
Toch was de avond meer dan een opsomming van bouwprojecten. Het verhaal liet vooral zien hoe iedere generatie te maken had met dezelfde uitdaging: voldoende woningen bouwen voor een groeiende bevolking. Woningnood blijkt geen probleem van vandaag. Ook tientallen jaren geleden stonden vergunningen, bouwplannen en wachtlijsten volop in de belangstelling.

Wat eveneens opviel, is hoe sterk de geschiedenis van Pijnacker en Delfgauw verbonden blijft met het landschap. Veen, klei, tuinbouw, watergangen en oude boerderijen hebben allemaal hun sporen achtergelaten in de wijken die we vandaag kennen.

Komende activiteiten
HGOP organiseert ook na de zomer weer verschillende activiteiten. Op 12 september tijdens open monumentendag staat een lezing over de succesvolle bomenwandeling, en dan met name de bomen rond de kerk, in de Joannes de Dooperkerk op het programma. Twee dagen later, op 14 september, volgt een nieuwe HGOP-avond met als onderwerp: Kastelen en adellijke huizen in Westland en Midden-Delfland. De sprekers zijn Harry Groenewegen en Jacques Moerman. Meer informatie staat op hgop-pijnacker.nl.

Een laatste bijdrage
Tot slot nog een persoonlijke noot. Met dit artikel komt voor mij een einde aan een reeks bijdragen voor HGOP. Het was een voorrecht om de afgelopen jaren verslagen van lezingen en verhalen uit de lokale geschiedenis met jullie te mogen delen. De vele reacties, complimenten en gesprekken die daaruit voortkwamen heb ik altijd enorm gewaardeerd.

Het leven blijft vol nieuwe hoofdstukken. Terwijl de ene chroniqueur haar pen neerlegt, neemt de volgende het stokje over. Ik wil daarom alle lezers hartelijk bedanken voor hun belangstelling, betrokkenheid, enthousiasme en de vele vriendelijke woorden die ik door de jaren heen heb mogen ontvangen.

Graag zie ik jullie terug bij een van de komende activiteiten van HGOP. De geschiedenis van Pijnacker, Delfgauw en Oude Leede blijft immers nieuwe verhalen vertellen. Er valt nog veel te ontdekken.