Lia Robroeks, coördinator lezingen bij het HGOP introduceert met veel plezier de lezinggever. (Foto’s: Olaf Korpel)
Lia Robroeks, coördinator lezingen bij het HGOP introduceert met veel plezier de lezinggever. (Foto’s: Olaf Korpel)

Zeer boeiende HGOP-lezing over het Plakkaat van Verlatinge

Cultuur 1.220 keer gelezen

We gaan terug in de tijd, naar de tijd dat de Nederlandse gewesten zuchten onder de Spaanse overheersing van Filips II en zijn landvoogd, de hertog van Alva. Hebt u het nog op de lagere school geleerd, 1581 Afzwering van Filips II door de Staten-Generaal? Eigenlijk is die betiteling niet juist. Dr. Anton J.L. van Hooff is historicus en auteur. Als docent, spreker en schrijver inspireert hij generaties met zijn liefde voor de historie. Hij kwam deze avond naar Pijnacker om voor het Historisch Genootschap Oud-Pijnacker (HGOP) enthousiast te vertellen over hoe het toen wel gegaan is in 1581 met het Plakkaat van Verlatinge, de geboorteakte van Nederland.

Door Jan-Paul van der Velden

Hoe zat het ook alweer? Karel V was landsheer over de Nederlanden en een groot deel van Europa. Nederland bestond uit gewesten. Elk gewest had een stadhouder en een eigen bestuur: de Staten. De verschillende Staten vergaderden samen. Dit werd de Staten-Generaal genoemd.

Karel V liet de Staten-Generaal zijn gang gaan, zolang het katholieke geloof maar niet te veel onder druk kwam te staan van het protestantisme. Toen Karel V in 1555 troonsafstand deed, kreeg zijn zoon Filips II de macht over een deel van het rijk van Karel V.

Willem van Oranje bekleedde onder Karel V en Filips II belangrijke functies, hij was legeraanvoerder en werd in 1559 benoemd tot stadhouder van de gewesten Holland, Zeeland en Utrecht. Na zijn (politieke) huwelijk met Anna van Saksen werd hij van katholiek protestants, wat zijn relatie met Filips II er niet beter op maakte.

Filips II
Filips II deed het anders dan zijn vader. Hij wilde dat iedereen katholiek werd en lanceerde daarvoor de inquisitie. Hij wilde niet dat de gewesten zelf belasting zouden heffen, maar wilde dat zelf doen. Daarvoor introduceerde de landvoogd en hertog Alva de tiende penning, een omzetbelasting van 10%. De Staten-Generaal werd door Filips II aan de kant gezet, hij wilde in alle gebieden waar hij over heerste dezelfde wetten en regels. Dit alles maakte hem er niet geliefder op onder de bevolking. Sterker nog, hij werd gezien als tiran.

In het zesde couplet van het Wilhelmus wordt ook gerefereerd aan Filips II als tiran:

Dat ik doch vroom mag blijven,
uw dienaar t’aller stond,
de tirannie verdrijven
die mij mijn hart doorwondt.

Opstand
De Nederlandse gewesten kwamen in opstand. De relatie tussen Filips II en Willem van Oranje was door de Protestantenvervolging slecht en zo werd hij leider van de opstand tegen de Spaanse machthebbers. Pogingen van de Spanjaarden om hem om te brengen waren niet gelukt, Willem werd in 1580 vogelvrij verklaard. Iedereen kon hem vermoorden zonder gestraft te worden, er kwamen 25.000 dukaten op zijn hoofd te staan. Als reactie hierop kwamen de Staten in 1581 met het Plakkaat van Verlatinge.

Het Plakkaat van Verlatinge
Het Plakkaat werd opgesteld door de Staten-Generaal en begint zo: Allen dengenen die dese tegenwoordighe sullen sien ofte hooren lesen, saluyt. Alsoo een yegelick kennelick is, dat een Prince van den lande van Godt gestelt is hooft over zijne ondersaten, om deselve te bewaren ende beschermen van alle ongelijk, overlast ende ghewelt gelijck een herder tot bewaernisse van zijne schapen

Hertaalde tekst
Dit oude Nederlands leest voor de hedendaagse lezer niet heel makkelijk. Dat helpt ook niet om het onder de aandacht te brengen bij bijvoorbeeld leerlingen op school. Anton van Hoof heeft er met leerlingen voor gezorgd dat de tekst van het Plakkaat hertaald is naar het hedendaagse Nederlands. Hij heeft er exemplaren van bij zich, ook voor de aanwezige docenten van het Stanislas college die ook naar zijn verhaal zkomen luisteren. Zo kunnen ook zij hun leerlingen goed vertellen over deze belangrijke gebeurtenis uit de Nederlandse geschiedenis

Anton van Hooff leidt ons door de tekst. In de hertaalde tekst staat: ‘Het is aan ieder bekend dat een vorst, als dienaar van God, geacht wordt zijn onderdanen te beschermen tegen alle onrecht, overlast en geweld, zoals een herder zijn schapen beschermt. De onderdanen zijn niet door God geschapen om de vorst in alles wat hij beveelt onderdanig te zijn en hem als slaven te dienen.’ Er wordt zelfs gesproken van een aangeboren vrijheid van het volk, een soort mensenrecht. Er wordt ook een ander recht aangestipt: geweten, je mag je eigen opvattingen hebben en je bent aan niemand dan God verantwoording schuldig. 

Verderop: ‘Als een vorst zijn plichten niet nakomt, maar, in plaats van zijn onderdanen te beschermen, hen probeert te onderdrukken als slaven, dan is hij geen vorst, maar een tiran.’ 

Deze visie op het vorstendom waar de vorst de spreekwoordelijke herder is die zijn kudde beschermt, is gebruikelijk in West-Europa. In landen als Rusland waren er van oudsher autoritaire vorsten. De tsaar was de bezitter van het land. Ook heden ten dage is daar sprake van een autoritaire heerser.

De grieven die men had richting Filips II werden ook uit de doeken gedaan in het Plakkaat. De grieven gingen over de executie van Egmont en Horne - twee vooraanstaande edellieden -, over de inquisitie en over de tiende penning die werd opgelegd. Maar ook over de opgelegde belastingheffing terwijl het een bede van de vorst dient te zijn. Dit alles had kwaad bloed gezet.

Het besluit - plakkaat is een ander woord voor besluit - was dus om koning Filips II te verlaten. Zoals gezegd was dit alles geen afzwering maar een verlating. In het Plakkaat wordt gezegd dat Filips II ons verlaten heeft en dat wij hem nu verlaten. Er staat een instructie aan de ambtenaren die trouw moeten zweren aan de Staten en niet meer trouw hoeven te zijn aan Filips II. Dus het zijn niet de Staten-Generaal die Filips II verlaten, maar de ambtenaren moeten dat doen. Andere besluiten waren om zijn zegels niet meer te gebruiken en nieuwe zegels van de Staten te introduceren. Ook munten werden vervangen. Een munt is een van de meest zichtbare zaken van de soevereine staat. Munten hebben van oudsher de beeltenis van de vorst, dus als je afscheid neemt van die vorst, wil je die ook niet meer op je geld zien.

Op zoek naar een nieuwe vorst
Als de oude vorst verlaten wordt, gaat men op zoek naar een nieuwe vorst. De hertog van Anjou wordt aangesteld als soeverein vorst en heer der Nederlanden. Hij bleek echter niet zo’n hele sterke en betrouwbare leider, bovendien overleed hij al in 1584. Daarna werden onderhandelingen gestart om Willem van Oranje tot graaf te benoemen. In datzelfde jaar werd hij echter vermoord in Delft door Balthasar Gerards. Normaal zou hij begraven zijn in Breda, dat was echter in handen van de Spanjaarden, zo werd hij een paar honderd meter van de plaats waar hij vermoord werd begraven in de Nieuwe Kerk in Delft.

Zeven jaar na het verlaten van Filips II was er nog geen nieuwe vorst. De noordelijke gewesten besloten in 1588 om het zonder vorst te doen en daarmee dus een republiek te vormen. De gewesten zouden soeverein zijn en werken op belangrijke gebieden samen in de Staten-Generaal. Tot 1795 was Nederland een republiek: de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden.

Het pronkstuk van Nederland
In 2018 werd een zoektocht gedaan naar wat het pronkstuk van Nederland zou moeten zijn. Was het de Nachtwacht van Rembrandt, de microscoop van Antoni van Leeuwenhoek of het Plakkaat van Verlatinge. Het werd uiteindelijk het Plakkaat. Het Plakkaat van Verlatinge is eeuwenlang niet als pronkstuk gezien, terwijl het de geboorteakte van Nederland is en de eerste onafhankelijkheidsverklaring ter wereld. De Amerikaanse onafhankelijkheidsverklaring kwam pas eeuwen later. Het handgeschreven concept van het Plakkaat is te zien in de hal van het Nationaal Archief in Den Haag.

Op 5 maart is alweer de volgende lezing van het Historisch Genootschap Oud-Pijnacker. Op die avond komt de kunsthistorica Arianna Deligianni een lezing houden over symboliek in de Nederlandse schilderkunst. De symboliek in de Nederlandse schilderkunst van de 16e en 17e -eeuwse kunstschilders is een fascinerend onderwerp. Arianna ontrafelt enthousiast de diepe lagen en verborgen betekenissen van de Nederlandse schilderkunst uit deze periode.

Locatie: De Acker, Park Berkenoord 2 in Pijnacker. Aanvang: 20.00 uur, inloop vanaf 19.30 uur.

De vele bezoekers luisterden geboeid naar de passie- en humorvolle lezinggever.
Anton van Hooff was werkzaam als hoofddocent klassieke geschiedenis aan de Universiteit van Nijmegen en bleek een gedreven spreker te zijn.
Stuur jouw foto
Mail de redactie
Meld een correctie

Uit de krant