Sander Wassing geeft lezing over eendenkooi

Op 27 januari organiseerde Natuur- en Milieubescherming Pijnacker een lezing over eendenkooien. Het onderwerp lijkt ongewoon voor deze vereniging, want eendenkooien werden in voorgaande eeuwen gebruikt om eenden te vangen voor consumptie. Tegenwoordig worden eendenkooien echter niet meer voor dit doel gebruikt. De circa honderd eendenkooien die nog in ons land te vinden zijn, behoren tot het cultureel erfgoed en bieden kansen voor natuur en educatie.

De spreker, Sander Wassing, historicus uit Utrecht, vertelde meeslepend over allerlei cultuurhistorische aspecten van deze bijzondere vanginstallaties. Zijn interesse voor eendenkooien werd gewekt toen iemand hem vertelde dat hij er eentje had ontdekt op een oude kaart en daar een prijs voor had gekregen. Sindsdien bestudeert Sander het fenomeen. Hij liet zien hoe eendenkooien op topografische kaarten zijn te herkennen als landschapselement: vaak een rechthoekige plas met vier vangarmen die van bovenaf doet denken aan de vorm van een roggen-ei.

Aan de hand van schilderijen, prenten en oude foto’s toonde hij nog enkele andere historische methoden om vogels te vangen. Zo werden houtsnippen gevangen met een net tussen de bomen en goudplevieren met een slagnet in het weiland. Op landgoederen werden vinkenbanen aangelegd, waar men doortrekkende zangvogels ving in mistnetten. Tegenwoordig worden deze methoden nog op sommige plekken gebruikt om vogels te vangen voor onderzoeksdoeleinden.

De werking van een eendenkooi is niet simpel. Men creëerde een plas met een kooibos eromheen en één of meerdere vangpijpen. In de plas werden tamme, gekortwiekte eenden gehouden die regelmatig werden gevoerd. Deze eenden moesten groepen overwinterende wilde eenden naar de plas lokken. De kooiker had een hondje, die de eenden in een vangpijp lokte door hen nieuwsgierig te maken. Deze kooikerhondjes werden speciaal voor dit doel gefokt. In de vorige eeuw heeft een barones ervoor gezorgd dat dit hondenras bewaard is gebleven.

Gedurende enkele honderden jaren waren eendenkooien populair. Ze werden vooral aangelegd door boeren in veenweidegebieden, in de natste en minst productieve delen van hun land. Zo konden ze in de wintermaanden eiwitrijk voedsel verkrijgen dat belangrijk was om te overleven. Soms leverde het ook extra inkomsten op. Het aanleggen en onderhouden van een eendenkooi is erg arbeidsintensief. Toch kwamen er op zeker moment zoveel eendenkooien dat men regels moest opstellen om te voorkomen dat er conflicten uitbraken.

Een oude regel is bijvoorbeeld ‘Het recht op afpaling’. Dat wil zeggen dat er binnen een vastgestelde afstand van de eendenkooi geen activiteiten mogen plaatsvinden die de eenden kunnen verstoren. Deze regel heeft ervoor gezorgd dat men bij de aanleg van de provinciale weg N470 rekening moest houden met de circa 400 jaar geleden aangelegde eendenkooi in de Zuidpolder bij Oude Leede. Dit heeft geleid tot het huidige ‘badkuiptracé’. Ondanks de regen bezochten zo’n 50 belangstellenden de lezing. Iemand met de achternaam ‘van der Kooij’ vertelde dat zijn voorouders een eendenkooi hadden. Sander bevestigde dat deze achternaam vaak een historische achtergrond heeft.