HGOP-lezing over Johan de Witt: Wie schrijft die blijft

Het Historisch Genootschap Oud-Pijnacker (HGOP) was er helemaal klaar voor op maandag 29 september. Er waren 150 - het maximale aantal - stoelen klaargezet voor de bezoekers van de lezing over Johan de Witt. 

Er was in Delft flink reclame gemaakt voor deze lezing, dus wilde men niemand teleurstellen. Vanavond kwam gastconservator Ineke Huysman vertellen over de raadpensionaris van weleer, over zijn dood, maar meer over zijn leven. 

Ze gaf de toehoorders een inkijkje in zijn leven door te vertellen wat onderzoekers allemaal te weten zijn gekomen door zijn correspondentie te onderzoeken.

Vanuit de geschiedenisboeken kennen mensen Johan de Witt als de raadpensionaris van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden die in 1672 samen met zijn broer Cornelis op een gruwelijke wijze vermoord werd door een woedende menigte. 

Tijdens de Frans-Nederlandse Oorlog en de daaropvolgende crisis werd hij beschuldigd van het falen in de verdediging van het land, wat leidde tot een afnemende populariteit. Dit resulteerde in een gewelddadige opstand, met als dieptepunt deze dubbele moord.

Correspondentie
Na de moord werd alle correspondentie van Johan de Witt in beslag genomen. Het was een grote verzameling van brieven, zo’n 25.000 in totaal. De brieven zijn nu in het bezit van het Nationaal Archief. Er is door de tijd heen veel onderzoek gedaan naar de correspondentie. Dit onderzoek geeft een inkijkje in de veelzijdige persoon die Johan de Witt was.

De brieven kwamen van heinde en verre, De Witt had overal zijn mannetjes. Van Stockholm tot Marokko en Aleppo aan toe. Het waren brieven van regenten, instellingen, diplomaten, gezanten. Saillant detail, de gezanten voorzagen de Witt ook van de juice van die dagen, over escapades van de heersers van die tijd.

25.000 brieven is veel. Al deze brieven lezen – opgesteld in het Nederlands van die tijd en in moeilijk leesbare handschriften - is al een opgave op zich. Hedendaagse technologie helpt tegenwoordig wel een handje. Met behulp van kunstmatige intelligentie is er een tool getraind om de oude handschriften te transcriberen. Zodoende zijn nu zo’n 15.000 brieven online beschikbaar via www.johandewitt.nl

Was er eerder vooral de nadruk op onderzoek naar de mannen waar de Witt mee schreef, later is ook onderzoek gedaan naar de brieven die hij naar vrouwen schreef. Dit gaf toch ook weer nieuwe inzichten over wat voor persoon de Witt was. Zo was hij lid van de Orde van Vrolijkheid. 

Johan kreeg een diploma, je moest bewijzen dat je kon huppelen, dansen, springen en plezier maken. In de statuten stond dat vrouwen de baas waren, het waren twee grootmeesteressen, de dochters van Joan Wolfert van Brederode.

Aan enveloppen deed men trouwens in de tijd niet, door de achterkant van de brief blanco te laten en te vouwen werd de brief gesloten. Vertrouwelijke brieven waren er ook. Hoe ging men daar mee om in de 17 eeuw? Een manier was door de brief op een heel ingewikkelde manier te vouwen. Als de brief geopend werd door iemand anders dan kon dat bemerkt worden omdat het niet mogelijk was om de brief wederom netjes samen te vouwen. 

Er waren deze avond ook kopieën in te zien van de originele brieven. In een van deze brieven werd een geheimschrift gebruikt, welke gedecodeerd moest worden door de ontvanger.

Integriteit
Een raadpensionaris was de hoogste bestuurder van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. In die tijd had de republiek ook wereldwijd veel invloed. Met macht komt verantwoordelijkheid en waren er mensen die om gunsten vroegen. Vaak werden cadeaus gegeven om deze gunsten te verkrijgen. Toentertijd konden dat geschenken zijn als kunst of sieraden, maar kon het bijvoorbeeld ook een geschoten everzwijn of hert zijn.

Johan de Witt stond bekend als een integer bestuurder. Hij zei altijd dat hij de geschenken niet kon aannemen. De geschenken gingen daarom retour afzender, soms met een twist: toen hij een geschoten hert aangeboden kreeg schreef hij terug dat het zonde zou zijn het hert zo weer retour te sturen omdat het vlees dan zijn gaan rotten. Daarom liet hij het hert klaarmaken en stuurde hij het zo terug met een brief erbij dat ze het maar zelf op moesten eten en dat ze er een goed glas wijn bij moesten drinken.

Veelzijdig man
Christiaan Huijgens was een groots wiskundige in die tijd. Hij en Johan de Witt hebben samen wiskunde gestudeerd. Huijgens heeft over De Witt gezegd dat hij een van de grootste wiskundigen had kunnen worden, uit de mond van Huijgens zelf krijgen die woorden meer waarde. Johan de Witt heeft als eerste de wiskundige berekeningen opgesteld voor lijfrentepolissen.

Hij berekende aan de hand van de levensverwachting van een persoon wat de kosten voor de polis zou moeten zijn. Zijn theorie werd ook bewezen aan de hand van de historische sterftecijfers. Het duurde uiteindelijk nog meer dan 100 jaar totdat het gebruik van sterftecijfers algemeen ingang vond bij lijfrentepolissen.

Expositie
In het Dordrechts museum is er naar aanleiding van het Johan de Witt-jaar, ter ere van het feit dat het 400 jaar geleden is dat De Witt geboren werd, een tentoonstelling gewijd aan Johan de Witt. Ineke vertelt ook het nodige over de kunstwerken die tentoongesteld worden. Zo is er een portret van Amalia van Solms te zien, geschilderd door Rembrandt van Rijn, dat normaal in het Louvre hangt. Amalia was niet tevreden met het portret omdat ze er niet erg flatteus op stond.

Hierna was het ook wel gedaan met de opdrachten voor Rembrandt van de Oranjes. Het portret heeft lange tijd in Paleis Huis ten Bosch gehangen tegenover een portret van haar echtgenoot stadhouder Frederik Hendrik. Dit portret is pas na het bezoek van Donald Trump van paleis Huis ten Bosch toegevoegd aan de tentoonstelling. Dus zijn de portretten nu weer samen, zoals ze ooit daar gehangen hebben op Huis ten Bosch.

Er zijn twee grote kunstwerken te zien die normaliter in de Eerste Kamer hangen en nooit uitgeleend worden, maar nu is door de verbouwing van het Binnenhof een uitzondering gemaakt. De eerste - geschilderd door Jan Liefens - toont de oorlogsgod Mars en de andere - door Adriaan Hanneman - toont de vredesgodin. Johan de Witt heeft opdracht gegeven voor het maken van deze twee stukken.

Ook is er een ander groot kopstuk, een portret van Engelse Koning Karel de Tweede, de grote opponent van Johan de Witt. Er is veel correspondentie tussen hen bewaard gebleven. Karel was in die tijd verbannen uit Engeland en had geen macht. Uiteindelijk is hij ‘gerestaureerd’ tot koning van Engeland, Schotland en Ierland. Toen heeft De Witt hem overladen met complimenten en cadeaus om hem gunstig te stemmen.

Er komt de nodige diplomatie aan te pas en soms een beetje geluk om dit soort kunstwerken te kunnen lenen.

Voor wie de expositie in het Dordrechts museum nog niet heeft kunnen bezoeken, wees niet getreurd, de tentoonstelling is verlengd tot 7 december dit jaar.

Ineke krijgt na afloop een fles Pijnackerse wijn als bedankje voor haar boeiende lezing. Het was een interessant drieluik over Johan de Witt, hoe onderzoekers hun werk doen en wat erbij komt kijken om de tentoonstelling te realiseren.

De volgende lezing van het HGOP is op dinsdag 28 oktober 2025 en gaat over het Hoogheemraadschap van Delfland. Het Hoogheemraadschap bestaat 736 jaar en is één van de oudste waterschappen van Nederland. Dijkgraaf Piet-Hein Daverveldt neemt ons mee in de wereld van ons waterschap. Hij vertelt over de veranderingen in het gebied van Delfland en hoe het werk daardoor is veranderd, vroeger en nu. 

Naast de rol van het waterschap, gaat hij ook in op de rol van inwoners bij de huidige en toekomstige uitdagingen. Locatie: De Acker, Park Berkenoord 2, Pijnacker. Aanvang: 20.00 uur, inloop vanaf 19.30 uur. Voor meer informatie zie: hgop-pijnacker.nl.