HGOP viert 65 jaar: taart, trots en een indrukwekkende lezing

Op woensdagavond 27 maart vierde het Historisch Genootschap Oud-Pijnacker (HGOP) haar 65-jarig jubileum. Een bijzondere mijlpaal die niet alleen werd gemarkeerd met taart en een goed gevulde zaal, maar ook met een razendsnel verlopen algemene ledenvergadering (één voor in het Guinness Record Book: slechts 22 minuten!) en een aangrijpende lezing van auteur en journalist Tim Overdiek. Zijn verhaal over “zwijgende vaders” raakte een snaar bij velen.

Door: Marianne van den Heuvel

Tim Overdiek nam het publiek mee in zijn persoonlijke zoektocht naar het verzwegen oorlogsverleden van zijn vader, Paul. Als twintigjarige werd hij tijdens de Tweede Wereldoorlog naar Duitsland gestuurd voor dwangarbeid. De speurtocht van Tim Overdiek begon met een onschuldige zwart-witfoto van een groep keurig geklede mannen. Het bleek een portret van Nederlandse jonge mannen in een Duits werkkamp te zijn. Een van hen: zijn vader.

Op 16 juli 1943 vertrok Paul Overdiek vanuit Tilburg per trein naar Duitsland. De bestemming was onbekend, het vooruitzicht onzeker. Uiteindelijk belandde hij in een edelstaalfabriek in Krefeld. Hoewel Nederlandse arbeiders iets beter werden behandeld dan hun Russische en Oekraïense lotgenoten, was het werk zwaar en de omstandigheden moeilijk. In het begin kwamen er nog voedselpakketten uit Nederland, maar met het stilvallen van het treinverkeer in de hongerwinter van 1944 werd het overleven steeds lastiger. Circa 30.000 dwangarbeiders keerden niet terug naar huis.

Een generatie die zweeg
Begin 1945 werd Paul bevrijd. Maar bij terugkomst in Nederland: stilte. Zoals zovelen sprak Paul nooit over zijn ervaringen. Geen verhalen, geen uitleg – alleen het korte oordeel: “rottijd!” wanneer hij ernaar werd gevraagd. En hij was niet de enige. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden tussen de 500.000 en 600.000 Nederlandse mannen tewerkgesteld in Duitsland. Een deel vertrok vrijwillig, meestal uit economische noodzaak, maar het merendeel werd onder dwang afgevoerd via de Arbeitseinsatz – vaak opgepakt tijdens razzia’s.

Toch bleven de verhalen grotendeels onverteld. Veel mannen schaamden zich of wilden hun gezin niet belasten met de gruwelijke details. Bij thuiskomst wachtten hen geen open armen, maar stilzwijgen, onbegrip of zelfs beschuldigingen. Ze werden niet zelden weggezet als ‘verraders’ in plaats van als te worden erkend als overlevenden van een traumatische periode. En dus kozen ze voor zwijgen – soms voor de rest van hun leven.

Van foto naar feiten
Wat begon met één foto werd voor Tim een zoektocht langs archieven, dagboeken, getuigenissen en plekken die zijn vader had gezien. Hij sprak met andere kinderen van dwangarbeiders die op de foto’s stonden – sommigen hadden een doos vol brieven, anderen hadden niets dan vragen. Een vrouw vond pas na het overlijden van haar vader een dagboek waarin Tim zijn vader, pas na vijf maanden benoemd werd terwijl zij op dezelfde plek waren.

“Mijn vader stierf toen hij 55 was. Ik ben nu 60 en wilde eindelijk begrijpen wat hij had meegemaakt,” zei Tim. Zijn reis leidde hem zelfs naar Krefeld, naar de plek waar zijn vader verbleef, naar het graf van een kampgenoot in Düsseldorf, en tot een telefoon gesprek met de Amerikaanse soldaat die de Dwangarbeiders in 1945 in Krefield bevrijdde: niemand minder dan Henry Kissinger, later Amerikaans minister van Buitenlandse Zaken. “Dat gesprek gaf me iets terug: een gevoel van verbondenheid.”

Trauma’s die blijven hangen
De impact van deze oorlogservaringen bleef niet beperkt tot de eerste generatie. “Trauma’s kunnen generaties doorgaan”, aldus Tim. “Wat niet wordt uitgesproken, komt eruit in de vorm van nachtmerries, stil verdriet of plotselinge woede. Soms duurt het wel zeven generaties voordat een trauma volledig verwerkt is.”

Zijn lezing maakte diepe indruk. Veel aanwezigen herkenden het zwijgen van hun eigen vader of grootvader. “Onze vaders waren geen helden, geen onderduikers, geen verraders,” zei Tim na afloop. “Het waren gewone vaders, die tegen hun wil werden weggevoerd. En ze hebben geleden.”

Erkenning en heling
Met zijn boek Zwijgende Vaders, zijn onderzoek en zijn lezingen wil Tim Overdiek een wezenlijke bijdrage leveren aan erkenning en bewustwording. In het boek reconstrueert hij op indringende wijze de lotgevallen van zijn vader en diens kameraden: gewone Nederlandse jongens die tijdens de oorlog onder dwang in de Duitse oorlogsindustrie terechtkwamen. Het is een eerbetoon aan hun vaak verzwegen verhalen.

Via zijn website www.zwijgendevaders.nl biedt Tim ook handvatten voor mensen die zelf zijn opgegroeid met een zwijgende vader – tips om het gesprek aan te gaan of de zoektocht te starten. Niet alleen voor de vaders die kozen voor stilte, maar juist ook voor hun kinderen en kleinkinderen die zijn grootgebracht met vragen, met zwijgen en met onzichtbaar verdriet.

“Zwijgen beschermt niet, het isoleert,” aldus Tim. “Pas als we het verleden onder ogen zien, ontstaat er ruimte voor begrip en heling. Het verhaal van mijn vader is nog niet compleet, maar ik voel dat ik hem inmiddels beter begrijp.”

HGOP kijkt vooruit
Na deze indrukwekkende jubileumavond richt het HGOP de blik alweer op de toekomst. Op 22 april staat een lezing gepland over de wederopbouw van Rotterdam. Op 10 mei volgt een excursie door Rotterdam, waarin dit thema verder wordt uitgediept. En op 22 mei sluit het HGOP het voorjaar af met een lezing over Pijnackernaren in de oorlog.

Meer informatie is te vinden op: www.hgop-pijnacker.nl.