HGOP Lezing: Symboliek 16e en 17e eeuwse Nederlandse kunstenaars

De Acker was deze avond zeer goed gevuld, er moesten veel stoelen bijgeplaatst worden om iedereen een plek te geven. Het publiek kwam luisteren naar een lezing van het Historisch Genootschap Oud-Pijnacker (HGOP) door kunsthistorica Arianna Deligianni. Zij nam het publiek aan de hand mee om te kijken naar de Nederlandse schilderkunst van de 16e en 17e -eeuwse schilders, een boeiende reis door de tijd om de wereld van symboliek in de Nederlandse kunst te verkennen.

Door Jan Paul van der Velden

Als mensen naar een museum gaan dan kijken de meeste mensen eerst naar het bordje dat naast het schilderij hangt om vervolgens pas naar het schilderij zelf te kijken. Op deze manier weet je voordat je zelf gaat kijken waar het schilderij over gaat. Arianna daagt ons uit om juist eerst naar het schilderij te kijken: Wat is er te zien? Welke symbolen worden er gebruikt? Welke ovjecten zijn symbolen en welke decoratief? Wat zeggen de symbolen over het schilderij? Met een mooi woord heet dit iconografie. Op deze manier kun je al veel te weten komen over het schilderij, misschien wel meer dan wanneer je eerst het bordje gelezen hebt.

Symbolen van alle tijden
Op profielfoto’s op de sociale media kun je zien wat de statussymbolen van nu zijn. Wat je zoal ziet zijn: kiekjes van luxueuze vakantiebestemmingen, de nieuwste mobiele telefoon, een duur horloge, een mooie auto. Vroeger werd er ook gepronkt met wat men had of pretendeerde te hebben, de symbolen waren anders, de intentie niet: Kijk eens hoe rijk ik ben! Kijk eens hoe belangrijk ik ben!

Sommige schilderijen werden in opdracht gemaakt. Er werd niets aan het toeval overgelaten en de realiteit werd ook wel eens met een korreltje zout genomen. Elk object had een betekenis. Dat kon kleding zijn die gemaakt was van dure stoffen die van ver kwamen. Dat konden sieraden zijn als een armband van bloedkoraal. Nog een voorbeeld is een tulp, het was de tijd van de tulpengekte: tulpen waren goud waard, sterker nog; meer dan goud. De tulpen kwamen van oudsher uit Centraal Azië en zijn via Turkije naar Nederland gekomen. 

De tulp der tulpen was de Semper Augustus. Het was een zeldzame tulp, wit met rode strepen. Hoe die strepen erin kwamen is pas later duidelijk geworden, het was een virus dat tijdens het transport de bollen aantastte en daarmee dus die karakteristieke strepen gaf. Er werden astronomische bedragen voor zo’n tulp betaald. Als je zó rijk was dat je zo’n tulp gewoon kon plukken, dan was dat wel een ultiem blijk van je status.

Oranje
Het is ook de tijd van de stadhouders en de opkomst van de dynastie van de Oranjes. Het begint als stadhouder Willem I een prinsendom verkrijgt in het zuiden van Frankrijk: Orange. Waar er vóór die tijd niet eens een woord was voor de kleur oranje, oranje werd toen gezien als een tint van geel, of geelrood. Later werd dat dus wel anders. Tegenwoordig identificeren veel Nederlanders zich met de kleur oranje. Denk maar eens aan hoe veel straten eruitzien tijdens een wereldkampioenschap voetbal: een zee van oranje.

Oranje werd een machtssymbool, een propagandamiddel. De kleur oranje werd overal gebruikt, zo kwamen er goudvissen in de vijvers. Ook de sinaasappel is een symbool dat verwijst naar de Oranjes, dat is het nog steeds: de appeltjes van oranje.

Op portretten uit die tijd zie je personen die een oranje sjerp om hebben of oranje geverfde veren van een struisvogel dragen om te benadrukken dat ze bij de familie van Oranje horen of dat ze orangisten zijn.

Johannes Vermeer
De schilderijen van Johannes Vermeer zijn bekend voor iedereen. Ook in zijn schilderijen wordt gebruikgemaakt van symboliek. Vermeer gebruikt vaak ultramarijn, dat is een kleur blauw die verwijst naar maagdelijkheid. Veel van de vrouwen die Vermeer schilderde droegen een blauwe jurk. Op de achtergrond in de schilderijen van Vermeer zag je vaak andere schilderijen. Deze schilderijen geven ook hints naar hoe de voorstelling geïnterpreteerd moet worden. Er is een bekend schilderij van Vermeer dat ‘Brieflezend meisje’ heet, waar een vrouw een verkreukelde brief aan het lezen is. Omdat de brief zo gekreukeld is, is het duidelijk dat ze de brief vaak al gelezen heeft. Waar de brief over ging was lang onduidelijk. Toen de vergeelde vernislaag gerestaureerd moest worden, werd er een röntgenfoto van het schilderij gemaakt. Daaruit bleek dat twee eeuwen nadat Vermeer het schilderij maakte, iemand het schilderij op de achtergrond had overgeschilderd, zodat het een gewone kale muur leek. Na de restauratie werd dit schilderij weer zichtbaar. Het was een schilderij van Griekse god Eros, ook wel Amor of Cupido genoemd. Daarmee werd dus duidelijk dat de brief van haar geliefde kwam.

Er zijn meerdere schilderijen waar een schilderij van Eros te zien is op de achtergrond. Eros houdt soms een kaart met het getal 1 erop in zijn hand, terwijl hij met zijn voet andere kaarten met andere getallen vertrapt. Dit is het symbool van de liefde tussen één man en één vrouw. Vaak is een symbool dus ook moraliserend.

Emblemen
Als het vanuit het schilderij niet direct duidelijk is wat een symbool betekent, kunnen de emblemen uit die tijd helpen om het te verklaren. In die tijd was een embleem een vaak moraliserende afbeelding met bijbehorende tekst. Vaak werden dezelfde afbeeldingen gebruikt in schilderijen met hetzelfde symbool en dezelfde betekenis.

Kunst voor iedereen
In de periode tussen 1600 en 1700 was het voor burgers in de Nederlandse gewesten gewoon om een of meer schilderijtjes in huis te hebben. Er was een vrije markt voor schilderijen. Een schilder maakte iets waarvan hij dacht dat het goed in de smaak zou vallen en bood dat te koop aan. In die periode zijn er een miljoen schilderijen vervaardigd. Dat is veel meer dan in enig ander land in die tijd. Dagboeken van reizigers die de Nederlanden bezochten gaven blijk van hun verbazing over zoveel kunst. Dat geeft wel aan dat kunst toen echt niet alleen voor de gegoede burgerij en elite was, maar ook voor de gewone burger.

Nooit meer hetzelfde
Als je de volgende keer naar het museum gaat begin dan met het schilderij en kijk wat de symbolen vertellen over het werk. Dat zal je beleving van het schilderij vergroten, meer dan wanneer je alleen het bordje naast het schilderij leest. Arianne heeft het publiek deze avond twee uur lang geboeid met haar enthousiaste uitleg over de schilderijen van vroeger. Voorzitter Paul van Winden symboliseerde haar vertelstijl als een waterval van woorden. Het publiek zal voortaan met een andere blik naar schilderijen kijken, dat is zeker.

HGOP-depot
Ondertussen gaat het HGOP het ‘hogerop’ zoeken. Het depot van het HGOP gaat verhuizen van de kelder van de bibliotheek naar een ruimte op de 1e etage in het wijkcentrum van Tolhek. Bij het HGOP is men altijd blij met dingen die te maken hebben met het verleden van Pijnacker, denk aan foto’s, kaarten, documenten uit de geschidenis van Pijnacker of Pijnackers bedrijven en verenigingen, maar ook aan archeologische vondsten. Deze worden gebruikt voor de wisselende tentoonstellingen van het Historisch InformatiePunt (HIP) in de bibliotheek. Als het niet tentoongesteld wordt, wordt het bewaard in het depot. Elke zaterdag tussen elf en een uur zijn er mensen van het HIP aanwezig in de Bibliotheek aan de Julianalaan om vragen te beantwoorden over Oud-Pijnacker. Daar kunt u ook uw oude spullen over Pijnacker doneren.

Afgelopen 6 maart heeft wethouder Hanneke van de Gevel het eerste historische informatiebord over Pijnacker-Nootdorp onthuld bij de afgeknotte molen aan de Noordeindseweg nabij de Delftse Hout in Delfgauw. De borden zijn tot stand gekomen door de samenwerking tussen de gemeente, het HGOP en Nootdorpse Historiën. Er worden in totaal 15 informatieborden geplaatst.

Op 8 april heeft het HGOP de volgende lezing gepland. De lezing gaat over Dordrecht en is ter voorbereiding op een excursie naar Dordrecht die gepland staat voor mei met een niet zo’n milieuvriendelijke, maar wel nostalgische donkerrode RET-bus uit de jaren 60. Rest ons nog wat praktische informatie voor de lezing op 8 april, locatie: De Acker, Park Berkenoord 2 in Pijnacker, aanvang: 20.00 uur, inloop vanaf 19.30 uur.